..Önünüzə Yaşamla Ölümü qoyuram… siz Yaşamı seçin!

İnsan Olmak Üzerine / Erich Fromm

Türkcə. 192 səhifə

Orijinal dil – ingilis dili

Orijinal adı – On Being Human

İlk nəşr ili və yeri: 1991-ci il, Nyu-York (The Continuum Publishing Company tərəfindən)

Sosial Fəlsəfə / Psikanaliz / Antropologiya

---

Məşhur Psikanalist Erich Fromm-dan “İnsan Olmaq Üzərinə” – Modern Dünyada Özünə Yabancılaşan İnsan

“GMworld – Books are the world!” olaraq bu dəfə sizləri XX əsrin ən nüfuzlu sosial filosof, antropoloq və psikanalistlərindən biri olan Erich Fromm-un (23 Mart 1900 – 18 Mart 1980) dünyasına dəvət edirik. Almaniya doğumlu, Musevi kökenli Amerikalı mütəfəkkir Erich Fromm, “Azadlıqdan qaçış”, “Sahib olmaq, yoxsa olmaq?”, “Sevmək sənəti” kimi ölməz əsərləri ilə tanınır. Bu gün isə onun ölümündən sonra (1991-ci ildə ilk dəfə İngiliscə) yayımlanan və onun son iyirmi illik yaradıcılığının qaymağını təşkil edən “İnsan Olmaq Üzərinə” (On Being Human) kitabını vərəqləyirik.

Fromm-un bütün yaradıcılığına damğa vuran bir “qırmızı iplik” var: Onun insana və dünyaya olan humanist (insancıl) baxışı. Fromm soruşur: Modern dünyada insanın öz-özünə və cəmiyyətə qarşı yadlaşmasını bu qədər dəqiq görən bir alim, necə olur ki, hələ də insana inanmağa davam edir? “İnsan Olmaq Üzərinə” məhz bu suala işıq tutur: Kitab modern insanın dəhşətli özünə-yabancılaşmasını ifşa edərkən, eyni zamanda insanı xoşbəxtliyə apara biləcək real potensialı da gözlər önünə sərir.

Modern İnsanın Böyük Xəstəliyi: Yabancılaşma (Alienation)

Erich Fromm-a görə, istər kapitalist, istərsə də sovet tipli sənaye cəmiyyətlərində təməldən səhv gedən bir şeylər var. Modern cəmiyyətdə insan sürətli istehsal və kor-koranə istehlak (tüketim) mexanizminin içində sadəcə kiçik bir dişliyə çevrilib.

Fromm bu insan tipini “Homo Consumens” (İstehlak edən insan) adlandırır. Bu insan boş vaxtlarında tamamilə passivdir: o, içkiləri, musiqiləri, mənzərələri, filmləri və hətta kitabları sadəcə “udur”, “sovurur”. Onun üçün bütün dünya ağzına layiq böyük bir ana məməsidir. İnsan “mən mənəm” (olmaq) prinsipindən uzaqlaşıb, “mən sahibəm və mən istehlak edirəm” (sahib olmaq) bataqlığına yuvarlanıb.

Bunun nəticəsi nədir? Malaise (Daxili sıxıntı), anomi (başıboşluq) və dərin can sıxıntısı. İnsan fiziki olaraq yaşasa da, mənəvi olaraq bir “əşyaya” çevrildiyi üçün əslində ölüdür. Və bu ölü və mexaniki olan şeylərə heyranlıq (məsələn, yeni model bir idman maşınına qadından daha çox bağlanmaq, nükleer silah ixtirası ilə qürur duymaq) Fromm tərəfindən “Necrophilia” (Ölüseverlik) olaraq adlandırılır. Bunun əksi isə “Biophilia” (Canlıseverlik) – yəni həyata və canlı proseslərə duyulan saf sevgidir.

“İnsan Öldü, Yaşasın Əşya!” – Yeni Putpərəstlik

Fromm vurğulayır ki, qədim dövrün putpərəstləri ağacdan büt düzəldib, öz daxili güclərini (sevgi, ağıl, güc) o cansız bütə köçürür (aktarım edir) və sonra onun qarşısında diz çökürdülər. Modern insan Molekə, Marsa və ya Venurə tapınmağı rədd etdiyini düşünür, lakin fərqli adlar altında eyni bütlərə tapınır: Sistemli şəkildə qızışdırılan pul, güc, istehsal, hərbi qüvvə, dövlət və şöhrət ehtirası modern dünyanın yeni bütləridir!

İnsan daxili güclərini bu bütlərə qurban verdikcə özü daxilən yoxsullaşır, robotlaşır. Sevinç yerinə sadəcə keçici heyecanlar və həzzlər arxasınca qaçır. Friedrich Nietzsche-nin “Tanrı öldü” dediyi yerdə, Fromm XX əsr üçün acı həqiqəti elan edir: “İnsan öldü, yaşasın əşya!”

Çıxış Yolu: İnsancıl Sənayecilik və “Olmaq” Fəlsəfəsi

Fromm sənayeləşməyə qarşı deyil, çünki maddi rifah olmadan insan onuruna yaraşan həyat qurmaq çətindir. Sual budur: Sanayenin forması necə olmalıdır? İnsanı otomata çevirən bürokratik sənaye, yoxsa insanın fəal iştirak etdiyi “İnsancıl Sənayecilik”?

Kitabın son hissəsində Fromm iki dahi düşünürün – orta əsrlərin xristian mistiki Meister Eckhart və XIX əsrin mütəfəkkiri Karl Marx-ın fəlsəfəsini müqayisə edir. İlk baxışda biri dindar, digəri “ateist” görünən bu iki şəxsin təməl hədəfi eynidir: İnsanın sahib olmaq hırsından xilas olaraq “OLMAQ” mərtəbəsinə ucalması.

• Meister Eckhart-a görə ruhanilik və yoksulluq: Heç bir şey istəməmək, heç bir şey bilməmək və heç bir şeyə sahib olmamaqdır. Bu, bilikdən və ya maldan imtina etmək deyil; biliyi və ya Tanrını belə daxili təhlükəsizlik və “güvən” üçün bir mülkiyyət (sahiblik) vasitəsinə çevirməmək, tamamilə azad və daxilən “boş” (bənmərkəzçilikdən arınmış) olmaq deməkdir.
• Karl Marx-a görə zənginlik: Populyar Marksizmin iddia etdiyinin əksinə, Marx-ın məqsədi insanın sadəcə daha çox qazanması deyil, onun yaradıcı fəaliyyətinin önündəki maneələri (yabancılaşmış əməyi) qırmaqdır. Marx-a görə həqiqi zəngin insan – çox şeyə sahib olan deyil, özü ÇOX olan insandır. Yəni görmə, işitmə, düşünmə, sevmə yetənəklərini dünyaya və digər insanlara faal şəkildə yönəldən insandır.

Son Söz: “Önünüzə Yaşamla Ölümü Qoyuram, Siz Yaşamı Seçin!”

Erich Fromm bizi bu xəstə sənaye sisteminin fərqinə varmağa və radikal bir seçim etməyə çağırır: Barbarlıq (və ya nükleer yoxoluş), yoxsa yeni bir humanist (insancıl) intibah? Seçim bizimdir. Nəsnələrin (əşyaların) dizginləri əlinə alıb bizi qovmasına imkan verməməli, dizginləri yenidən insan olaraq öz əlimizə almalıyıq. Kitab elə bu müqəddəs çağırışla bitir:

“…Önünüzə Yaşamla Ölümü qoyuram… siz Yaşamı seçin!”

“Erich Fromm-un bu dərin fəlsəfi fəsillərini və qeydlərini daha ətraflı mütaliə etmək istəyirsinizsə, ‘İnsan Olmaq Üzərinə’ kitabının PDF variantını aşağıdan baxa və ya yükləyə bilərsiniz. Xoş mütaliələr!

Mənbə – https://dokumen.pub/qdownload/nsan-olmak-zerine-1nbsped-9786050206739.html