GMworld

Seyahatname, 17. yüzyılda Evliya Çelebi tarafından kaleme alınmış bir gezi kitabıdır. Kitabın orijinal adı Târîh-i Seyyâh Evliyâ Efendi’dir. Toplam 10 ciltten oluşan eserde birçok ülkenin mimarisi, gelenekleri, ibadet yerleri ve mutfak kültürleri ayrıntılı bir şekilde anlatılır. 1630 – 1681 yılları arasında yazılan eser, birçok dile çevrilmiştir. Gerçekçi bir gözle izlenen olaylar, yalın ve duru, zaman zaman da fantastik bir anlatım içinde, halkın anlayacağı şekilde yazılmış, yine halkın anlayacağı deyimler çokça kullanılmıştır.

Evliya Çelebi, Seyahatnâme’sinde gezip gördüğü yerleri kendi üslûbu ile anlatmaktadır. Olaylara çoğu defa alaycı bir tavırla yaklaşan Evliya Çelebi, bazen naklettiği olayları renklendirmek amacıyla uydurma haberler ve olaylar da ortaya atmış, okuyucunun ilgisini çekmek için aklın alamayacağı garip olaylara da yer vermiştir.

Evliya Çelebi belli bir süre içinde, özdeş zamanda geçen iki olayı, yerinde görmüş gibi anlatır, böylece zaman kavramını ortadan kaldırır. Seyahatname’de, yazarın gezdiği, gördüğü yerlerle ilgili izlenimler sergilenirken, başlı başına birer araştırma konusu olabilecek bilgiler, belgeler ortaya konur. Bunlar arasında öyküler, türküler, halk şiirleri, söylenceler, masal, mani, ağız ayrılıkları, halk oyunları, giyim-kuşam, düğün, eğlence, inançlar, komşuluk bağlantıları, toplumsal davranışlar, sanat ve zanaat varlıkları önemli bir yer tutar Evliya Çelebi insanlara ilgili bilgiler yanında, yörenin evlerinden, cami, mescid, çeşme, han, saray, konak, hamam, kilise, manastır, kule, kale, sur, yol, havra gibi değişik yapılarından da söz eder. Bunların yapılış yıllarını, onarımlarını, yapanı, yaptıranı, onaranı anlatır. Yapının çevresinden, çevrenin havasından, suyundan söz eder. Böylece konuya bir canlılık getirerek çevreyle bütünlük kazandırır.

Seyahatname’nin bir özelliği de değişik yöre insanlarının yaşama biçimlerine, davranışlarına, tarımla ilgili çalışmalarından, süs takılarına, çalgılarına dek ayrıntılarıyla geniş yer vermesidir. Eserin bazı bölümlerinde, gezilen bölgenin yönetiminden, eski ailelerinden, ileri gelen kişilerinden, şairlerinden, oyuncularından, çeşitli kademelerdeki görevlilerinden ayrıntılı biçimde söz edilir. Evliya Çelebi’nin eseri dil bakımından da önemlidir.

Yazar, gezdiği yerlerde geçen olayları, onlarla ilgili gözlemlerini aktarırken orada kullanılan kelimelerden de örnekler verir. Bu örnekler, dil araştırmalarında, kelimelerin kullanım ve yayılma alanını belirleme bakımından yararlı olmuştur. Evliya Çelebi’nin Seyahatname’si çok ün kazanmasına rağmen, ilmi bakımdan, geniş bir inceleme ve çalışma konusu yapılmamıştır. 1682’de Mısır’dan dönerken yolda ya da İstanbul’da öldüğü sanılmaktadır.

Evliya Çelebi’nin 10 ciltlik Seyahatnâme’si, bütün görmüş ve gezmiş olduğu memleketler hakkında oldukça önemli bilgiler içermektedir. Eser bu yönden Türk Kültür tarihi ve gezi edebiyatı açısından önemli bir yere sahiptir.

Seyahatname, o dönem Osmanlı İmparatorluğunun sınırları içerisinde kalan birçok ülkenin anlatıldığı bir gezi kitabıdır. Kitap, Evliya Çelebi, hayattayken yayımlanamadı. Bunun en büyük nedeni matbaanın Osmanlı İmparatorluğuna 18. yüzyılda gelmiş olmasıdır.

 Seyahatname, ilk kez Mısır’ın başkenti Kahire’de basıldı. ”Müntehabet-ı Evliya Çelebi” (Evliya Çelebi Seçkisi) adıyla yayımlanan kitap sonraki yıllarda birçok dile tercüme edildi. Kitap, doğu bilimleri uzmanı Joseph von Hammer-Purgstall’ tarafından keşfedildikten sonra daha çok kişiye ulaştı. Fransızca, İspanyolca ve İtalyanca’ya da tercüme edilen Seyahatname, 2013 yılında UNESCO tarafından ”Dünya Belleği Listesine” eklenmiştir.

Seyahatname gezi – hatıra türünde bir kitap olarak tanımlanmaktadır. Evliya Çelebi, on ciltlik eserinde gezip gördüğü yerlerin yanı sıra hatıralarını da kaleme almıştır. Otobiyografik özellikler taşıyan kitapta tamamen kurmaca olan bölümler de yer alır. Kitapta gezilen yerler kronolojik olarak sıralanmıştır.

 Seyahatname’nin 1. cildi İstanbul’a, 10. ve son cildi ise Mısır’ın başkenti Kahire‘ye ayrılmıştır.

1. I. Cilt: İstanbul ve civarı Eserin birinci cildinde İstanbul’un târihi, kuşatmaları ve fethi, İstanbul’daki mübârek makamlar, câmiler, Sultan Süleyman Kânunnâmesi, Anadolu ve Rumeli’nin mülkî taksimâtı, çeşitli kimselerin yaptırdığı câmi, medrese, mescit, türbe, tekke, imaret, hastane, konak, kervansaray, sebilhane, hamamlar… Fatih Sultan Mehmed zamânından îtibâren yetişen vezirler, âlimler, nişancılar, İstanbul esnâfı ve sanatkârları yer almaktadır.
2. II. Cilt: Nisan 1640’ta yaptığı Buca, Batum, Trabzon, Kafkasya, Girit seferi, 1645’te Erzurum, Azerbaycan ve Gürcistan. Osmanlı Devletinin kuruluşu, İstanbul’un fethinden önceki Osmanlı sultanları, Bursa’nın âlimleri, vezirleri ve şâirleri.
3. III. Cilt: Şam-Suriye, Filistin-Urmiye, Sivas, El-Cezire, Ermenistan, Rumeli (Bulgaristan ve Dobruca)
4. IV. Cilt: İstanbul’dan Van’a kadar yol üzerindeki bütün şehir ve kasabalar, Evliyâ Çelebi’nin elçi olarak İran’a gidişi, İran ve Irak hakkında bilgiler. https://gmworldbook.com/wp-content/uploads/2024/02/d046b-4-cu-cild-evliya_celebi_gunumuz_turkcesi_ile.pdf
5. V. Cilt: Van, Basra seyahatinin sonu, Oçakov seyahati, Rakoçzi’ye karşı sefer, Rusya seferi, Anadolu asilerine karşı hareket, Çanakkale yolu ile Bursa’ya avdet, Boğdan’a gidiş, Transilvanya seyahati, Bosna’ya gidiş, Dalmaçya seferi, Sofya’ya avdet.
6. VI. Cilt: Transilvanya seferi, Arnavutluk’a gidiş, İstanbul’a avdet. Macar seferi, Uyvar’ın muhasarası, müellifin 40.000 Tatarla, Avusturya, Almanya, Flemenk’e ve Baltık Denizine kadar gitmesi. Uyvar’ın zaptı, Belgrad’a avdet. Hersek’e gönderilmesi, Raguza seyahati, Karadağ seferi, Kanija seferi ve Kanizsa-Hırvat memleketi.
7. VII. Cilt: Avusturya, Kırım, Dağıstan, Deşt-i Kıpçak, Esterhan.
8. VIII. Cilt: Kırım, Girit, Selanik, Rumeli.
9. X. Cilt: Garbi Anadolu, Suriye, Mekke ve Medine seyahati.
10. X. Cilt: Mısır.